تب در نوزادان و کودکان

بخش اول: شناخت تب
شناخت تب در کودکان و نوزادان برای هر والدین مهم است. تب یعنی دمای بدن از حد طبیعی بالاتر میرود. دمای طبیعی بدن کودک حدود ۳۶.۵ تا ۳۷.۵ درجه سانتیگراد است. دمای بالای ۳۸ درجه را تب میدانیم. والدین باید دمای کودک را با دماسنج دقیق اندازه بگیرند. تب نشانه مبارزه بدن با عفونت است. ویروسها و باکتریها عامل بسیاری از تبها هستند. واکسن و دنداندرآوردن هم میتوانند تب ایجاد کنند. تب در نوزادان زیر سه ماه خطر بیشتری دارد. والدین باید در این سن سریع به پزشک مراجعه کنند. علائمی مثل بیحالی، بیاشتهایی و تنفس سخت را جدی بگیرند. مایعات کافی به کودک بدهند. لباس سبک بپوشانند. داروی تببر را فقط با نظر پزشک مصرف کنند. شناخت درست تب به والدین کمک میکند تصمیم بهتری بگیرند.
چرا بدن کودک دما را بالا میبرد؟
دمای طبیعی بدن کودک در سنین مختلف
چه چیزهایی باعث تب در نوزادان و کودکان میشود؟
کدام علائم همراه تب مهم هستند؟
چه زمانی باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنیم؟
تب در نوزادان زیر ۳ ماه: چرا خطرناکتر است؟
تب در کودکان ۳ ماه تا ۳ سال: نکات مهم برای والدین
تشنج ناشی از تب: چه کنیم و چه نکنیم؟
بخش سوم: مراقبت در خانه
مراقبت از کودک تبدار در خانه
تغذیه و شیردهی در زمان تب
استفاده از دارو برای کنترل تب
روشهای غیردارویی برای کنترل تب
تب و واکسیناسیون
تب و دنداندرآوردن
بخش چهارم: باورهای غلط درنظر والدین
باورهای غلط رایج درباره تب در نوزادان و کودکان
بخش پنجم: جمعبندی
جمعبندی و پیامهای کلیدی درباره تب در نوزادان و کودکان روشن است. تب نشانه پاسخ بدن به عفونت یا التهاب است. اما هر تب بالا همیشه خطرناک نیست. سن کودک اهمیت زیادی دارد. نوزاد زیر سه ماه با تب ۳۸ درجه یا بیشتر را فوراً به پزشک برسانید. علائم همراه را جدی بگیرید. بیحالی، بیاشتهایی، استفراغ، اسهال، جوش و تنفس سخت هشدار مهمی هستند. والدین باید دمای کودک را دقیق اندازه بگیرند. مایعات کافی به کودک بدهند. لباس سبک بپوشانند. محیط را خنک نگه دارند. داروی تببر را فقط با نظر پزشک مصرف کنند. دوز دارو را بر اساس وزن کودک تنظیم کنند. هرگز آسپیرین به کودک ندهند. آب سرد و الکل را برای پایین آوردن تب به کار نبرند. اگر تب بیش از سه روز طول کشید، به پزشک مراجعه کنند. تشنج، تنفس سخت یا بیحالی شدید اورژانس است. تشخیص زودهنگام و مراقبت درست به بهبود کودک کمک میکند.
سایر مقالات مفید درباره تب در نوزادان و کودکان
علت، کنترل و درمان انواع تب در کودکان و نوزادان
سوالات متداول
استفاده متناوب از استامینوفن و ایبوپروفن، یعنی دادن یک دارو و سپس داروی دیگر در نوبت بعدی، روشی است که برخی والدین برای کنترل بهتر تب به کار میبرند. مطالعات علمی نشان میدهند که این روش میتواند در کاهش تب مؤثرتر از استفاده از یک دارو بهتنهایی باشد. با این حال، انجمن اطفال آمریکا (AAP) استفاده روتین از این روش را توصیه نمیکند. دلیل اصلی این است که استفاده متناوب، احتمال خطا در دوزدهی و فراموشی زمانبندی را بهشدت افزایش میدهد. برای مثال، ممکن است والدین بهاشتباه دوز دوم استامینوفن را بهجای ایبوپروفن بدهند یا فاصله بین دو دارو را رعایت نکنند. اگر پزشک شما استفاده متناوب را تجویز کرده است، باید یک جدول دقیق بنویسید و زمان هر دوز را یادداشت کنید. در غیر این صورت، بهترین کار استفاده از یک داروی تببر و رعایت فاصله زمانی توصیهشده است.
پاشویه با آب سرد روشی است که بسیاری از والدین از آن استفاده میکنند، اما این کار توصیه نمیشود. آب سرد میتواند باعث انقباض عروق خونی پوست شود و در نتیجه، جریان خون به سطح بدن کاهش یابد. این واکنش بدن، گرما را در مرکز بدن نگه میدارد و ممکن است دمای داخلی را حتی بالاتر ببرد. علاوه بر این، آب سرد میتواند کودک را دچار لرز کند و لرزیدن، تولید گرمای بدن را افزایش میدهد. روش صحیح پاشویه استفاده از آب ولرم (حدود ۳۷ درجه سانتیگراد) است. پارچه یا اسفنجی را در آب ولرم خیس کنید، آب اضافی را بگیرید و روی پیشانی، زیر بغل، کشاله ران و گردن کودک قرار دهید. این کار به تبخیر آرام آب از سطح پوست و کاهش تدریجی دما کمک میکند. پاشویه را میتوانید حدود ۳۰ دقیقه پس از دادن داروی تببر انجام دهید تا اثر بهتری داشته باشد.
تب پس از واکسیناسیون یک واکنش طبیعی و نشانه فعال شدن سیستم ایمنی بدن کودک است. این تب معمولاً در ۲۴ ساعت اول پس از تزریق رخ میدهد و بین یک تا دو روز طول میکشد. در برخی موارد نادر، ممکن است تب بین ۵ تا ۱۲ روز پس از واکسیناسیون ظاهر شود که این هم معمولاً حدود ۴۸ ساعت ادامه دارد. دمای بدن در این حالت بهندرت از ۳۹.۵ درجه سانتیگراد فراتر میرود. اگر تب کودک شما پس از واکسن از ۴۸ ساعت بیشتر طول کشید، یا اگر دمای بدن او بسیار بالا رفت (مثلاً بالای ۳۹.۵ درجه)، یا اگر علائم دیگری مانند بیحالی شدید، تنفس سخت یا گریه بیوقفه داشت، باید با پزشک تماس بگیرید. این علائم ممکن است نشانه عفونت دیگری باشند که همزمان با واکسیناسیون رخ داده است و ربطی به واکسن ندارد.
تشنج ناشی از تب، که به آن "تبلرزه" هم میگویند، در کودکان ۶ ماهه تا ۶ ساله شایع است و حدود ۴ درصد کودکان را درگیر میکند. اگر کودک شما دچار تشنج شد، اولین کار حفظ آرامش است. کودک را روی زمین یا تخت، در جای امن و دور از اشیای تیز و سخت قرار دهید. او را به پهلو بخوابانید تا راه تنفسیاش باز بماند و در صورت استفراغ، خفه نشود. لباسهای تنگ، بهویژه دور گردن را باز کنید. زمان شروع تشنج را یادداشت کنید. هرگز کودک را محکم نگه ندارید و سعی نکنید حرکتهای او را متوقف کنید. تحت هیچ شرایطی چیزی در دهان کودک نگذارید، چون خطر خفگی یا شکستن دندانها وجود دارد. اگر تشنج بیش از ۳ دقیقه طول کشید، بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید. پس از پایان تشنج، کودک را به پزشک برسانید تا علت تب بررسی شود.
کمآبی یکی از عوارض جدی تب در نوزادان و کودکان است، زیرا بدن در اثر تب، تعریق و تنفس سریع، آب زیادی از دست میدهد. نشانههای کمآبی را میتوان در چند مرحله بررسی کرد. در مراحل اولیه، کودک تشنه میشود و ممکن است از سردرد شکایت کند. ادرار او کمتر از حد معمول میشود و پوشکهایش سبکتر و خشکتر به نظر میرسند. رنگ ادرار او تیرهتر میشود. با پیشرفت کمآبی، کودک بیحال و کمانرژی میشود و کمتر به محرکها پاسخ میدهد. نشانههای جدیتر شامل خشکی دهان و زبان، گریه بدون اشک، فرورفتگی ملاج (نقطه نرم سر نوزاد) و فرورفتگی چشمها است. اگر کودک شما این علائم را دارد، بهویژه اگر به سختی بیدار میشود یا در ۱۲ ساعت گذشته ادرار نکرده است، باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
این یکی از رایجترین باورهای غلط درباره تب است. تب بالای ۴۰ درجه بهخودیخود نمیتواند به مغز آسیب برساند. تنها دمای بالای ۴۲ درجه سانتیگراد (۱۰۸ درجه فارنهایت) است که میتواند باعث آسیب مغزی شود، و رسیدن به این دما از طریق بیماری تقریباً غیرممکن است. تب یک مکانیسم دفاعی بدن است و مغز کودک در برابر دمای بالای ناشی از عفونت مقاوم است. آنچه در تب بالا اهمیت دارد، خود عدد دما نیست، بلکه وضعیت کلی کودک است. اگر کودک شما با تب ۴۰ درجه هوشیار است، مایعات مینوشد و به محرکها پاسخ میدهد، جای نگرانی زیاد نیست. اما اگر کودک بیحال است، به سختی بیدار میشود، تنفس سخت دارد یا دچار تشنج شده است، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید. در این موارد، علائم همراه تب هستند که خطرناک هستند، نه خود عدد دما.
مدت زمان تب بستگی به علت آن دارد. در بیشتر موارد، تب ناشی از عفونتهای ویروسی مانند سرماخوردگی یا آنفلوآنزا، بین ۳ تا ۵ روز طول میکشد و بهتدریج با بهبود بیماری کاهش مییابد. تب ناشی از واکسیناسیون معمولاً کوتاهتر است و در ۲۴ تا ۴۸ ساعت فروکش میکند. تب زمانی "طولانی" یا نیازمند بررسی جدیتر محسوب میشود که بیش از ۳ روز طول بکشد و کاهش نیابد. در این صورت، باید کودک را به پزشک نشان دهید. همچنین اگر تب پس از یک دوره بهبود دوباره عود کند، یا اگر کودک شما زیر ۳ ماه سن دارد و هر نوع تبی دارد، باید سریعاً به پزشک مراجعه کنید. پزشک میتواند با معاینه و در صورت نیاز آزمایش، علت تب طولانی را بررسی کند.
در زمان تب، تمرکز اصلی باید بر روی رساندن مایعات کافی به کودک باشد، نه اجبار به غذا خوردن. تب باعث افزایش مصرف انرژی و از دست رفتن آب بدن میشود، بنابراین هیدراته نگه داشتن کودک اولویت اول است. اگر کودک شما شیرخوار است، باید او را بیشتر و مکرراً با شیر مادر یا شیر خشک تغذیه کنید. برای کودکان بزرگتر، آب، سوپ رقیق، آبمیوه رقیق و محلولهای خوراکی او آر اس (ORS) گزینههای خوبی هستند. در مورد غذا، اگر کودک اشتهای کمی دارد، او را مجبور نکنید. وعدههای کوچک و مکرر از غذاهای سبک و قابل هضم مانند سوپ، ماست، برنج و میوه به او بدهید. غذاهای چرب، سرخشده و سنگین را در این دوره محدود کنید. اگر کودک شما بهطور کامل از خوردن و نوشیدن امتناع میکند، یا اگر استفراغ و اسهال دارد، باید به پزشک مراجعه کنید.
اگر کودک شما بیماری زمینهای مثل آسم، بیماری قلبی، بیماری کلیوی یا نقص سیستم ایمنی دارد، تب را باید با احتیاط بیشتری مدیریت کنید و آستانه مراجعه به پزشک را پایینتر بیاورید. این کودکان در برابر عوارض تب و عفونتهای زمینهای آسیبپذیرتر هستند. در این موارد، حتی تب خفیف را باید با پزشک کودک در میان بگذارید. برای مدیریت تب در خانه، همچنان اصول کلی مانند دادن مایعات کافی، استفاده از لباس سبک و نگه داشتن کودک در محیط خنک را رعایت کنید. در مورد داروهای تببر، حتماً با پزشک مشورت کنید، زیرا ممکن است برخی داروها با داروهای بیماری زمینهای تداخل داشته باشند. اگر کودک شما دچار تنفس سخت، خسخس سینه یا تشدید علائم بیماری زمینهای شد، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
استفاده از داروهای گیاهی و طب سنتی برای کاهش تب در کودکان بهطور کلی توصیه نمیشود. بسیاری از این روشها از نظر علمی بررسی نشدهاند و میتوانند برای کودک خطرناک باشند. برای مثال، استفاده از الکل برای مالیدن به بدن کودک، یک باور غلط رایج است. الکل از طریق پوست جذب میشود و میتواند باعث مسمومیت شود. برخی گیاهان ممکن است برای کبد یا کلیه کودک مضر باشند. همچنین، ممکن است با داروهای تببر تجویز شده تداخل داشته باشند. اگر بهعنوان یک والدین نگران هستید و میخواهید از روشهای طبیعی برای آرامش کودک استفاده کنید، میتوانید از پاشویه با آب ولرم یا دادن مایعات خنک به کودک استفاده کنید. اما هرگونه داروی گیاهی یا مکمل را قبل از دادن به کودک، حتماً با پزشک متخصص اطفال در میان بگذارید.